Ali Emiri ve Kitap Üzerine Gazeli

Cihan OKUYUCU
Osmanlı’nın son zamanlarına yetişmiş orta halli bir bürokrat ve orta çapta bir muharrir olan Ali Emîrî Efendi bu gün, görevlerinden ziyade kitap sevgisiyle hatırlanıyor, yazdıklarından çok bulduklarıyla biliniyor. Zamanını, parasını ve neredeyse hayatını adadığı kitaplar bu gün ona yeni bir hayat bahşederek borçlarını iade ediyorlar. Günümüzün Türk münevveri onun ismini, bulunuşu bir nevi hikâye konusu olan Divanu Lugati’t-türk’le ve kurduğu kütüphaneyle hatırlıyor. Onun bu büyük gayreti olmasaydı muhtemelen bu 20 bin cilt tutan muazzam kütüphanenin bir çok eseri çoğu benzerinin akıbetine uğrayacak; eski konaklarda tavan aralarına kaldırılacak, oradan sahaflara ve sokaklara düşecek, nihayet yok pahasına satın alınarak mukadder akıbetlerini yaşamak üzere yabancı diyarlara doğru sürüklenecekti. O halde, Türklük bilimi için neredeyse bir milat kabul edilen Kaşgarlı’nın eserini sahaflarda bularak yukarıdaki meşum akıbetten kurtaran bu kitap aşığını bir kahraman olarak tebcil etmek çok mu? Peki, kitaplarını görmek isteyenlere: ”Buyrun ziyaret ediniz” diyecek kadar kitaplarına tutkun biri şayet şiir yazsaydı ona ne yakışırdı? Bunun cevabını aşağıda gazelin redifi bize söylüyor: Kitap. O halde biz de bu şiire eğilelim ve kitap sevgisi nasıl olurmuş görelim

(KİTAP GAZELİ)
1.Sine-i şevkimde bir hırz-ı mübinimdir kitap
Dide-i endişede nûr-ı yakinimdir kitap
2.Kalbgahım merci’-i feyz-i necatım rehberim
Destgirim mürşid-i hikmet-karinimdir kitap
3.Bir mutalsam kenz-i la-yüfnasıdır endişemin
Şebçerağım gevherim dürr-i seminimdir kitap
4.Dilber-i nev-hatta bakmam var iken hatt-ı sutur
Yâr-ı canımdır habib-i nazeninimdir kitap
5.Alemin mazideki ahval-i gûnâgûnunu
Keşf için muciz-nüma bir dûrbinimdir kitap
6.Hikmet anda marifet anda hakikat andadır
Hasılı sermaye-i dünya ve dinimdir kitap
7.Halıka hamd u sena olsun Emiri rûz u şeb
Kurratü’l-ayn-ı hayatım hemnişinimdir kitap

AÇIKLAMA

1 Sine-i şevkimde bir hırz-ı mübinimdir kitap
Dide-i endişede nur-ı yakinimdir kitap

Kitap, bu arzu dolu sinemde koruyuculuğu besbelli olan bir muska gibidir. Keza kitap düşünce gözümün apaçık nurudur.
Beytin ilk mısraında kitap çeşitli cihetlerle muskaya benzetilmektedir. Bu bakımdan benzerlik ilgilerine geçmeden önce kısaca muska hakkında bilgi verelim.
Günümüzde de az rastlanmamakla birlikte çok daha uhrevi bir atmosfer içinde yaşayan eski toplumumuzdaki yaygın adetlerden biri de muska taşımaktı. Çok zaman ya meşin bir mahfaza içinde veya üçe bükülüp balmumu sürülmüş bir beze sarılı olarak boyuna asılan muskalar bir çok değişik amaç için kullanılırdı. İçine çok zaman koruyucu ayetler veya sırri gücü bulunduğuna inanılan harf ve rakamlar yazılan muskalar , insanı koruduğuna inanıldığı cihetle hırz veya hırz-ı can isimleriyle de anılırlardı.
Şair kitabı iki yönden muskaya benzetmektedir:
1.Bir kere kitap okuyucusu okuma esnasında elindeki metni göğüs hizasında tutar. Bu tutuş bir nevi ihtiram görünümü arzettiği gibi bulunduğu yer itibarıyla de muskayla özdeşleşmiş olur. Şevk, kuvvetli istek manasına gelmektedir. Şair de sinesine bastırmak suretiyle kitabı bir nevi sevgili konumuna yükseltmektedir.
2. Diğer taraftan gerek muska gerekse kitap yazılı birer metin oluş bakımından benzeşirler. Fakat rasyonel bir tavır içindeki şair açısından bu benzerliğin anlamı tamamen farklıdır. Zira muskada manevi bir güç tasavvur edilirken kitabın gücü anlamından gelmektedir. Şaire göre kitaptaki bu rasyonel güç şu noktalara dayanıyor:
a-. Kitap bir koruyucudur. Ama o insanı muska gibi sihri gücüyle değil verdiği bilgiyle korur. Okuyucu kitap sayesinde doğruyu yanlışı kavrar ve kendisini tehlikelerden korumayı öğrenir. Diğer taraftan muska mana bakımından kapalı bir metin iken kitap anlamca “mübin” (= açık)dir. Gerek bu kelime gerekse ikinci mısrada geçen nur kelimeleri bir araya gelince şairin Maide Suresi 15.ayetine telmihte bulunduğu hatıra geliyor. “Kad câeküm minallahi nûrun ve kitâbun mübin” (Allahtan size bir nur ve gerçeği gösteren bir kitap indirilmiştir) Böylece şairin, kitap derken kelimenin dar ve geniş anlamlarını birlikte kullandığı anlaşılıyor.
b-Bilgi insana ne kazandırır? Evvela bir kültürel bakış açısı, hadiselere başka bir gözle bakma kabiliyeti.Şair bunu; “dide-i endişe=fikir gözü” tabiriyle karşılıyor. Ancak okuma ışık sayesinde mümkün olmaktadır. Fikir gözüne bu ışığı veren,yani ona bakma ve görme kabiliyeti kazandıran da kitaptır. “Yakin” kelimesi yaygın olarak “gerçek bilgi” anlamındadır.Eskiler bilgiyi değerine ve gücüne göre üçe taksim ederlerdi; ilme’l-yakin, ayne’l-yakin ve hakka’l-yakin. Yani, öğrenme yoluyla bilme, görme yoluyla bilme ve yaşayarak bilme. Bunlar arasında hakiki bilgi tanımına gireni üçüncüsü,yani yaşanarak kazanılan bilgi idi. Ancak şair yakin ifadesini kullanmak suretiyle okumayla elde edilen bilgiye gerçek bir değer atfetmiş oluyor.
Beyitteki kelimelerden bazıları uzak anlamları da hatıra gelecek şekilde kullanılmıştır. Sözgelimi endişe kelimesinin , “fikir” anlamı yanında günlük dildeki “endişe, korku” anlamına da telmihte bulunulmuştur. Bu mana şevk kelimesinin “mutluluk” anlamıyla tezat teşkil eder. Keza şevk kelimesi aynı zamanda “ışık” manasına gelmektedir ki bu mana okuma ve ışık ile ilgi teşkil ediyor.

2.Kalbgahım merci’-i feyz-i necatım rehberim
Destgirim mürşid-i hikmet-karinimdir kitap

Kitap benim canevim, kurtuluşumun kaynağı ve yol göstericim.. Elimden tutan ve beni doğru yola eriştiren hikmetli mürşidim.

Bu beyitte de şair kitabı bir sevgili, bir yol gösterici,kurtarıcı ve mürşit olarak niteliyor ve bunların verebileceği şeyleri kitaptan bekliyor. Gerçek bir kitap aşığı olan Ali Emiri Efendiye göre kitap canı kadar değerlidir; kalbi kitapları mesken edinmiştir. Düşüncelerinin bereketi ve kurtuluşu kitaplardadır. Şeyh hikmete ulaşmış kişidir ve bu bilgisini müridine de aktarır.O bir rehberdir; müridinin elinden tutar ve manevi tehlikelerden korur. Beyitte bütün bu özellikler kitaba atfedilmektedir. Acaba niçin? Yoksa o da oğluna ;
Mürşid-i kamil olunca nâ-yab
Sana mürşid yetişir şimdi kitap
diyen Nabi gibi müteşeyyihlerden mi bizar olmuş da kendisine kitabı şeyh edinmiş. Kim bilir? Ama denebilir ki şeyhin sahtesi, sapkını olur da kitabın olmaz mı? Eh bir kitap aşığının nezdinde böyle suallerin yeri yok.
Bütün beyitlerde olduğu gibi bu beyitte de şair kitap kelimesini genel anlamı yanında Kuran-ı Kerim manasına kullanmaktadır. Nitekim bir çok ayette mesela İsra Suresinin 9. ayetinde “İnne haza’l-Kurane yehdi lilleti hiye akvemu ..”( Şüphesiz bu Kuran insanları en doğru yola iletir) denmek suretiyle onun bir kurtarıcı ve doğru yol rehberi olduğu tasrih edilmiştir. Keza Al-i İmran Suresinin 103. ayetinde de: “Va’tesimu bi-hablillahi cemia vela teferraku “ (Topunuz Allahın ipine sımsıkı sarılın ve ayrılığa düşmeyin ) buyurulmuştur. Bu ayetin bir nevi tercümesi olmak üzere Hz. Peygamber de kendisinden sonra uyulacak rehberin Kuran olduğunu hadis-i şerifle belirtmiştir. Şair de yukarıdaki vasıfları özelde Kuran’a genelde ise kitaba hamlediyor.

3.Bir mutalsam kenz-i la-yüfnasıdır endişemin
Şebçerağım gevherim dürr-i seminimdir kitap

Kitap benim fikirlerimin tılsımlı ve tükenmez bir hazinesidir. O benim gece yol gösteren yakutum, elmasım, kıymetli incimdir.
Kitaplar bize sadece yeni bilgiler vermekle kalmaz aynı zamanda düşünce yeteneğimizi de arttırır, onu besler ve büyütürler. Kısacası oradan alır alır harcarız. Bu durum hazineden aldığını peyderpey harcayan birinin durumuna benzer. Ne var ki büyüklüğü ne olursa olsun hazine harcamakla tükenirken, kitaptaki bilgiler kullanmakla eksilmezler. Bu bakımdan adeta tılsımlı gibidirler.Bir hadis-i şerifte;”El-kanaatu kenzun la-yüfna”(Kanaat tükenmez bir hazinedir) buyurulmak suretiyle her hazinenin tükeneceği buna mukabil göz tokluğunun bitmez bir hazine olduğu vurgulanmıştır. Şairimiz burada bir yandan o hadis-i şerife telmihte bulunuyor, bir yandan da sözkonusu fikri ilim ve kitap için kullanmış oluyor. Şair tılsımlı hazine tabiriyle eski bir anlayışa da göndermede bulunmaktadır. Efsanelere göre yer altında gizli olan ve çıkarılması ancak tılsımın çözülmesine bağlı bulunan hazineler vardır. İkinci mısrada hazine denilince hatıra gelen kıymetli taşlar zikredilmektedir. Bunlardan şebçerağ ,ışığıyla geceyi aydınlattığına inanılan büyük ve efsanevi bir yakuttur.. Hz.Mevlana Mesnevisinde her gece denizden çıkarak ağzında taşıdığı şebçerağın ışığında otlayan bir deniz sığırının hikayesini anlatmaktadır. Cehalet de bir nevi gece sayıldığından şair ilim menbaı olan kitapları geceyi aydınlatan böylesi bir yakuta benzetiyor. Mısrada adı geçen diğer iki taş olan elmas ve inci keza yakutla beraber kıymet bakımından en önde gelmeleri cihetiyle kitaba eş tutulmuşlardır. Beyitte her ne kadar kitabın manevi kıymeti mevzubahis ise de eski elyazmalarının maddi kıymetine bir göndermede bulunduğu da hatıra geliyor. Hakikaten eski kitaplarımız çok zaman hattı, cildi ve muhtelif pahalı tezyinatı ile sahibi için hakiki bir servet değeri taşıyordu. Yine bu kitaplar genellikle günümüz kitaplarından daha hacimli idiler. Bu bakımdan dürr-i semin tabirini de kitabın hacmine bir gönderme olarak düşünebiliriz.

4.Dilber-i nev-hatta bakmam var iken hatt-ı sutur
Yar-ı canımdır habib-i nazeninimdir kitap
Yazı satırları dururken tüyü yeni çıkan dilberlere bakmam. Kitap benim can yoldaşım ve nazlı sevgilimdir.
Bu beyitte de sevgiliyle kitabı karşılaştıran şair, değer bakımından kitabı tercihe layık buluyor. O bu karşılaştırmada eskilerin insan yüzünü kitap veya sahife olarak nitelemelerinden faydalanıyor. Buna göre ergenliğe adım atan sevgilinin yüzünü kaplayan ayva tüyleri de bir nevi yazı olarak kabul edilirdi. Eski yazı türleri arasında özellikle, ince oluşu bakımından hatt-ı gubari olarak isimlendirileni şekil olarak da yüzdeki ayva tüylerine benzetilmekte idi. Ali Emiri, kitap dururken dönüp sevgilinin yüzüne bakmadığını ifade ediyor. Şairin nüktesini doğrular tarzda, eskiden beri kadınların rakip telakki ettikleri kitaplara düşmanlığı bir çok latifeye konu olmuştur.
Bilvesile kitapla ilgili birkaç nükte: Rivayete göre Müteferrika’da basılan(1729 ) ilk eserlerden biri olan ve Vani Mehmet Efendi tarafından tercüme edildiği cihetle Vankulu diye şöhret kazanmış bulunan lugatin tab’ı esnasında sözkonusu mütercim evini bir hayli ihmal etmiş. Bu durum zavallı hanımının canına tak etmiş ve bir gün kocasına hitaben demiş ki:
-Bey, bey. Her gün Vankulunuzla meşgul oluyorsunuz, lutfedip biraz da ben kulunuzla meşgul olsanız.
Kitabın sevgili olarak nitelenmesiyle ilgili diğer bir nükteyi de halen 94 yaşındaki büyük mesnevi şarihi Şefik Can üstadımızdan nakledelim. Askeri öğrenciliği sırasında Şefik Can, Tahirü’l-mevleviyi evinde ziyaret etmiş ve piyasada bulunmayan bir eserini okumak üzere kısa bir süre için ödünç istemiş, lakin red cevabı almış. Buna çok alınan Şefik Can yıllar sonra asistanı olduğu hocasına bu olayı hatırlatıp kırgınlığını bildirince beriki kendisine şu mealdeki bir Arapça beyitle mukabele etmiş:”Ey benden ödünç kitap isteyen. Kitap benim sevgilimdir. İnsan sevgilisini hiç başkasına ödünç olarak verebilir mi?”
Verdiği kitapların geri dönmemesinden muztarip bir kitap aşığı da kitaplığının en görünür bir köşesine şu levhayı asmış:
Sana yindek nasihatım olsun
Ki ihtiyarınla ateşe girme
Karındaşın da olsa bir kimesne
Öpmek için bile kitabını verme
Bu bahsi yine kitap kıskançlığıyla şöhret kazanmış olan Ahmet Mithat Efendi-şu alemin kaynanası namıyla maruf meşhur yazarımız-den bir nükteyle bitirelim. Bu zat ödünç kitap vermediği için kendisine küsen dostlarına dermiş ki:”Biri bana kıymetli bir kitap verdiğinde mümkün değil onu iade edemem. Ben dostlarımın da en az benim kadar kitaba düşkün olduklarını biliyorum. Kitap vermeyişim, size olan itimatsızlığımdan değil, bilakis kitap sevginize emin olmamdan geliyor.”

5.Alemin mazideki ahval-i gûnâgûnunu
Keşf için muciz-nüma bir dûrbinimdir kitap

Geçmişte bu dünyada olanı biteni görebilmek için elimde mucizeli dürbünüm kitaptır.
Çıplak gözle görülemeyecek kadar uzakta olan bir şeyi görmek için dürbün kullanırız. Dürbün gizli olanı açığa çıkarır, görünür kılar. Benzer şekilde insan ancak kendi zamanındaki olaylara şahit olabilir. Daha önce olup biten önemli olayları göremez ama tarih kitapları sayesinde öğrenebilir. Şair bu öğrenmenin vasıtası olan kitapları dürbün olarak niteliyor. Bu dürbün sisler arasındaki olayları görünür kılmakta, bilinirlik sınırına çekmektedir. Her dürbünün bir görme mesafesi vardır.Kitaplar ise neredeyse mesafe tanımazlar. Bu bakımdan da yaptıkları iş adeta bir mucize gibidir. Beyitte şair bilvesile tarih merakını ifade etmiş oluyor.

6.Hikmet anda marifet anda hakikat andadır
Hasılı sermaye-i dünya ve dinimdir kitap

Hikmet, hakikat ve marifet bilgileri kitaptadır. Bu sebeple benim dünya ve ahiret sermayem kitaptır.
Kitabın değeri için seçilen her üç kelime dünyevi ve uhrevi anlamları bulunan kelimelerdir. İnsan bir işin gerçek sebebini (hikmet), neyin ne olduğunu(hakikat) ve kendisine lazım olan hüneri (marifet) elbette kitaplardan öğrenecektir. Bu sebeple kitaplar bizim dünya işlerimizi yoluna koymaktaki sermayemizdir. Fakat bu kelimelerin aynı zamanda dini ve tasavvufi manaları da vardır. Özellikle hakikat ve marifet; şeriat, tarikat, hakikat ve marifet şeklinde sıralanan dört bilgi derecesinin son iki kategorisini temsil ederler. Yazar eskilerin kitapların veremeyeceği bilgiler arasında saydığı bu ileri bilgiler için de adres olarak kitapları gösteriyor ve hiçbir şeyi dışarıda bırakmıyor. Ahiret saadeti bu bilgilerde olduğu cihetle kitap aynı zamanda din sermayesi olarak nitelenmiş.

7.Halıka hamd u sena olsun Emiri rûz u şeb
Kurratü’l-ayn-ı hayatım hemnişinimdir kitap
Ey Emiri! Allaha gece gündüz şükürler olsun ki hayatımın gözü nuru ve oturup kalktığım dostum kitaptır.
İnsan bedenindeki en değerli organ göz bebeğidir. Bu bakımdan sevdiklerimize “gözümün nuru” diye hitap ederiz. Ali Emiri Efendi kendisine kitap gibi sevgili bir dost verdiği, yani içine okuma ve kitap sevgisi koyduğu için Allaha şükrediyor ve elinden düşürmediği kitabı hayat gözünün nuru olarak niteliyor. Mısradaki gece gündüz kelimeleri hem birinci hem ikinci mısrada anlamlı olacak şekilde kullanılmıştır. Yani cümleyi “gece gündüz şükürler olsun” yerine “gece gündüz hemnişinim/dostum kitaptır”şeklinde tercüme etmek de mümkündür. Hayatımın göz nuru tamlamasından şairin okumayla geçen vakitlerini kendi hayatının en anlamlı ve kıymetli vakitleri olarak kabul ettiğini anlıyoruz. Keza göz nuru nitelemesinde göz ve ışık arasındaki münasebet dolayısıyla da ilgi vardır.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir