Cihan OKUYUCU
18 Sayısı ve önemi: Bilindiği gibi 26 bin beyte yaklaşan büyük Mesnevinin sadece ilk 18 beyti bizzat Mevlananın kaleminden çıkmış geri kalan kısmı ise başta Hüsamettin Çelebi olmak üzere bazı talebelerinin onun ağzından çıkan beyitleri yazıya aktarmasıyla vucut bulmuştur. Bu bakımdan ilk 18 beytin Mevleviler nezdinde ayrı bir ehemmiyet taşıması tabiidir. Nitekim eldeki Mesnevi şerhlerinden 6 tanesi sadece bu 18 beyti şerhle yetinmiştir. Acaba Mevlananın kendi eliyle 18 beyit yazması bir tesadüfün sonucu mudur,yoksa bilinçli bir tercih midir? Bunun tesadüf olmadığnı düşünen şarihler bu konuda çeşitli ihtimaller öne sürmüşlerdir.Buna göre:
1.Eskiden beri Türkler arasında 9 ve onun katları kutlu sayılır.Hz.Mevlana da Divan-ı Kebirdeki bir gazelinde:” Ey yasemin tenli güzel, 18 kadehten aşağısını kabul etmem” (Demirel,609) demekte. Bu ifade 18 sayısının onun çağında da kutsal sayıldığını göstermektedir.
2.Eskilere göre 18 alem mevcuttur. Her alem bin sayılarak 18 bin sayısı elde edilir. İsmail Hakkı Bursevi’ye göre Mesnevi 18 bin alemin tercümanıdır.
3.Esma-i Hüsnadan Hayy isminin ebced değeri de 18’dir.
4. Neticede Mevleviler 18 beyitten hareketle 18 sayısı etrafında bir kültür oluşturmuşlardır. Sözgelimi Mevlana adına herhangi bir dergaha bağış yapılacağı veya bir fakire sadaka verileceği zaman daima 9,18,27,36 gibi rakamlar tercih edilir ve buna Nezr-i Mevlana denir.Keza çileye talip olan müride 18 hizmet kolunda iş gördürülür; çilesini tamamlayan dede adayı son kez 18 günlük bir hücre çilesine girer.Şeyh adayı olan Dede’nin 18 ayrı hizmet kolunda 18’er günlük vazifeleri vardır. Semazen adayına ilk talimde 18 çark-sağ ayağın kendi etrafında dönmesi- attırılır. Konya Mevlana Dergahında toplam 18 dervişan hücresi bulunur. Sema ayini esnasında mümkünse 18 semazen bulunması tercih edilir,değilse bunu yarısı olan 9 semazenle yetinilir vs. (Çıpan, 14-17) Sayısı arttırılabilecek bu örnekler Mevleviler nezdinde 18 sayısının önemi hakında bir fikir verebilir.
Bütün bu tevil ve yakıştırmalardan sonra şimdi ilk 18 beytin yorumlarına geçebiliriz:
Metin ve Tercümesi
بشنو اين نى چون حكايت مىكند از جدايىها شكايت مىكند
كز نيستان تا مرا ببريدهاند در نفيرم مرد و زن ناليدهاند
سينه خواهم شرحه شرحه از فراق تا بگويم شرح درد اشتياق
هر كسى كاو دور ماند از اصل خويش باز جويد روزگار وصل خويش
من به هر جمعيتى نالان شدم جفت بد حالان و خوش حالان شدم
هر كسى از ظن خود شد يار من از درون من نجست اسرار من
سر من از نالهى من دور نيست ليك چشم و گوش را آن نور نيست
تن ز جان و جان ز تن مستور نيست ليك كس را ديد جان دستور نيست
آتش است اين بانگ ناى و نيست باد هر كه اين آتش ندارد نيست باد
آتش عشق است كاندر نى فتاد جوشش عشق است كاندر مىفتاد
نى حريف هر كه از يارى بريد پردههايش پردههاى ما دريد
همچو نى زهرى و ترياقى كه ديد همچو نى دمساز و مشتاقى كه ديد
نى حديث راه پر خون مىكند قصههاى عشق مجنون مىكند
محرم اين هوش جز بىهوش نيست مر زبان را مشترى جز گوش نيست
در غم ما روزها بىگاه شد روزها با سوزها همراه شد
روزها گر رفت گو رو باك نيست تو بمان اى آن كه چون تو پاك نيست
هر كه جز ماهى ز آبش سير شد هر كه بىروزى است روزش دير شد
درنيابد حال پخته هيچ خام پس سخن كوتاه بايد و السلام
1.Dinle bu ney nasıl şikayet ediyor;ayrılıkları nasıl anlatıyor.
2.Diyor ki: Beni kamışlıktan kestiklerinden beri feryadımla erkek de inlemiştir kadın da.
3.Ayrılık acısıyla göz göz olmuş bir gönül isterim ki ona ayrılık derdimi anlatabileyim.
4.Aslından uzak kalan kişi ,gene buluşma zamanını gözler
5.Ben her toplulukta ağladım, inledim. Fena halli olanlarla da, iyi halli olanlarla da düşüp kalktım.
6.Herkes kendi zannınca benim dostum oldu. Fakat içimdeki sırları kimse araştırmadı.
7.Benim sırrım feryadımdan ayrı değildir.Ancak her gözde ve kulakta o nur yok.
8.Beden candan, can da bedenden gizli değildir, ancak canı görmek için herkese izin yok.
9.Bu neyin sesi ateştir,hava değil. Her kimde bu ateş yoksa, yok olsun daha iyi!
10.Aşk ateşidir ki neyin içine düşmüştür,aşk coşkunluğudur ki şarabı köpürtmüştür.
11.Ney dostundan ayrılan kişinin arkadaşıdır.Neyin perdeleri bizim perdelerimizi yırttı gitti.
12.Ney gibi bir zehri ve panzehiri,ney gibi bir hemdemi ve iştiyak çekeni kim gördü?
13.Ney kanlarla dolu bir yoldan bahsetmekte, Mecnunun aşk hikayelerini söylemektedir.
14.Bu aklın sırdaşı akılsızdan başkası değildir, dilin de kulaktan başka müşterisi yoktur.
15.Bizim üzüntümüzden günler uzadıkça uzadı.Günlerimiz yanışlarımıza yoldaş oldu .
16.Günler geçip gittiyse de ki :Geçin gidin,ne gam! Yeter ki sen bizimle kal ey temizlikte eşi olmayan dost.
17.Balıktan başka herkes suya kandı; rızkı olmayanın da günü uzadıkça uzadı.
18.Olgun kişinin halinden ham ne anlar..O halde sözü kısa kesmek gerek vesselam.
